اگرهای تاریخ ایران- اگر 48

چاپ
( 91 رای )

 میرزا حسین خان قزوینی ملقب به سپهسالار

 میرزا حسین قزوینی (1881-1828)  ملقب به سپهسالار، به مدت دو سال صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار بود.

 

48. اگر ميرزا حسين خان سپهسالار براي برپايي جامعۀ مدني مجال مي يافت

ميرزا حسين خان سپهسالار يكي از نخستين فارغ التحصيلان دارالفنون به شمار مي آمد و اميركبير كه به لياقت و توانايي هاي وي اعتقاد زيادي داشت، او را به وزارت خارجه برد. همين امر باعث شد تا او نيز همچون اميركبير بخش عمده اي از  بينش سياسي و اجتماعي خود را از اقامت در كشورهاي ديگر به دست آورد؛ و اگرچه اقامت در خارج از ايران و مطالعۀ آثار تمدن غربي، ذهن او را به سوي اصلاح طلبي سوق داده بود، اما بيشترين تأثير را از اميركبير گرفته بود و همواره از او ستايش مي كرد و براي او به عنوان «مرشد» احترام زيادي قائل بود. (1)

در 1871م ناصرالدين شاه، سپهسالار را صدراعظم خود كرد و او تحولي همه جانبه را پي گرفت. اين تحول اگرچه گستردگي و ژرفاي اصلاحات اميركبير را نداشت، ولي در نوع خود شايان توجه بود. برخي اصلاحات پر دامنۀ سپهسالار عبارتند از:

تأسيس دارالشوراي كبري
محدود كردن قدرت فرمانروايان ولايات
مبارزه با رشوه خواري
اصلاحات مالي
جلوگيري از دريافت هدايا و پيشكش
آزادي مطبوعات
انتشار روزنامه هاي جديد
تقويت دارالفنون
استخدام مهندسان معدن شناس اتريشي براي بهره برداري از معادن طبيعي
تلاش در خصوص آوردن صنايع جديد به ايران.

« روح عصر سپهسالار، حكومت قانون بود. نظم قانوني برقرار گرديد، حقوق اجتماعي مردم شناخته شد، حد قدرت دولت معين شد و ادارۀ مملكت بر اصول استواري نهاده شد. تاريخ قانونگذاري جديد ايران با وزارت عدلية سپهسالار آغاز شد.» (2)

 

 مسجد سپهسالار

مدرسه و مسجد سپهسالار پس از مدرسه چهارباغ اصفهان از بزرگترین و باشکوه‌ترین بناهای مذهبی در ایران به شمار می‌آید. بانی  ساخت آن میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی بود. 

 

فلسفۀ سياسي سپهسالار به طور خلاصه چنين بود:

• شناخت حقوق اجتماعي افراد و تعيين حدود آن در ارتباط با قدرت دولت
• نفي حكومت مطلقه
• توزيع قدرت و بنيان نهادن سياست بر قانون اساسي
• مسئوليت دولت در تأمين رفاه مردم
• تربيت ملت در آشنايي با حقوق خويش و همكاري اجتماعي
• تشكيل حكومت متمركز و برانداختن قدرت نامسئول حكام
• تأسيس مجلس تنظيمات و سپردن مسئوليت ادارۀ ايالات به آن مجلس و سلطۀ قانوني كشوري.

يكي ديگر از اقدامات سپهسالار، اصلاحات در دوره اي بود كه مي توان آن را تلاش در ايجاد جامعۀ مدني و حكومت قانون دانست؛ يعني آزادي مردم و تأمين حقوق اجتماعي و امنيت آنها و محدوديت قدرت حكام.

تلاش در جهت معرفي مفهوم و معناي آزادي، از مطبوعات شروع شد. روزنامه هايي كه سپهسالار ايجاد كرده بود، خود را «آزاد» اعلام مي كردند:
« آزاد از هر قيد و بندي و متعهد به دفاع از هرچه حق باشد و درج هر كردار زشتي از ناحيه حكومت و حكام.» (3)

درج اين گونه مقالات در روزنامه ها براي نخستين بار در ايران، كلمۀ آزادي بر سر زبان ها انداخت، اما «حاج ملاعلي كني» در نامه اي به ناصرالدين شاه عليه كلمۀ «قبيحۀ» آزادي سخن راند و بر سپهسالار سخت تاخت:
« كلمۀ قبيحۀ آزادي به ظاهر خيلي خوش نماست و خوب، ولكن در باطن سراپا نقص است و عيوب. اين مسئله برخلاف احكام رسل و اوصياء و جميع سلاطين عظام و حكام والامقام است.» (4)

ملاعلي و روحانيون همفكر او شايع كرده بودند كه سپهسالار مي خواهد ايران را مسيحي كند و حاج علي ملاكني فتوا داد كه عزل سپهسالار واجب است و علما اعلام كردند كه:
« اگر ناصرالدين شاه، سپهسالار را عزل نكند از پايتخت بلكه از ايران مهاجرت خواهند كرد.» (5)

نامه هاي تندي در عزل سپهسالار از جانب حاج ملاعلي كني و «سيدصالح» يكي از روحانيون مخالف سپهسالار در انزلي به دست شاه رسيد. (6)

سيدصالح حتي تا به آنجا پيش رفته بود كه صدراعظم را «واجب القتل» اعلام كرده بود. سقوط و سپس قتل سپهسالار در حقيقت سرنوشتي مشابه با اميركبير را براي او رقم زد و در حقيقت نقطۀ پاياني بر تلاش هاي اصلاح از بالا بود.

 --

مطالب مرتبط:

48. اگر ميرزا حسين خان سپهسالار براي برپايي جامعۀ مدني مجال مي يافت

49. اگر سپهسالار موفق به جذب سرمايه هاي خارجي شده بود

50. اگر ناصرالدين شاه به اروپا سفر نكرده بود

51. اگر ناصرالدين شاه به قتل نرسيده بود

 اگرهای تاریخ ایران - فهرست مطالب

 اگرهای تاج‌السلطنه (دختر ناصرالدین شاه)

--

پی نوشت:
1. «انديشۀ ترقي و حكومت قانون(عصر سپهسالار)». آدميت، فريدون. ص128.
2. همان، ص172.
3. همان، ص215.
4. همان، ص200.
5. همان، ص271.
6. همان، ص267.

مطالب مرتبط



اشتراک گذاری

بازدید: 2947 بار