اگرهای تاریخ ایران- اگر 45

چاپ
( 107 رای )

  امیرکبیر و همسرش در سریال سلطان صاحبقران

 ناصر ملك مطيعي  و  زري خوشكام در نقش امیرکبیر و همسرش(عزت الدوله) در نمايي از سريال سلطان صاحبقران

 

45. اگر اميركبير نرمش بيشتري نشان مي داد

قهرمانان تاريخ را نبايد به طور مكانيكي مورد ارزيابي قرار داد، چرا كه نمي توان شخصيت انسان ها را در قالب و چهارچوب هاي پيش ساخته و يا قشري گنجاند و بي محابا حكم برائت يا محكوميت و يا قداست يا خباثت آنها را صادر كرد. هيچ يك از اشخاصي كه تاكنون از انها ياد شده، شخصيت هاي سياه و سپيدي نبوده اند، حتي سلطان محمد خوارزمشاه مغلوب كه توانسته بود فتوحاتي داشته باشد، اگر ظهور و به قدرت رسيدن چنگيز همزمان دوران سلطنت وي نبود، چه بسا از وي به عنوان يكي از پادشاهان فاتح و غالب خوارزمشاهيان ياد شده و در تاريخ كمتر به نقاط ضعف او اشاره مي شد.

از يعقوب ليث كه در همين كتاب نيز از وي به جوانمردي و عياري نام برده شده، خشونت ها و بيدادگري هايي سرزده كه به خاطر طولاني شدن بحث از آنها ياد نشده است. حقيقت آن است كه نمي توان با كيش پرستش شخصيت و اسطوره سازي، از تحليل و بررسي صفات مثبت و منفي آنها چشم پوشيد.

اميركبير نيز نقاط روشن فراوان و نقاط تاريك اندكي در كارنامۀ خويش دارد كه در اين (اگر) به آن پرداخته مي شود. يك سياستمدار، تنها لازم نيست كه خط صحيحي داشته باشد بلكه بايد بتواند آن را به دقت اجرا كند و يك سلسله فوت و فن ها و ريزه كاري هاي ضروري را نيز رعايت كند، و از جمله اين موارد احترام به شئونات رايج است.

ضامن موفقيت يك مرد سياسي و اجتماعي در جوامع پيشرفته، در درجۀ نخست حمايت افكار عمومي از او و اقدامات اوست و دوم عوامل ديگري است كه بر روي هم بايد به آنها «شرايط خاص» گفت. اميركبير در زماني شروع به كار كرد كه شرط اول به طور مطلق وجود نداشت. مقصود اين نيست كه افكار عمومي از او حمايت نكرد بلكه افكار عمومي در آن دوره اصلاً و منطقاً موجود نبود.

هزاران سال استبداد در ميان ملتي كه كمترين تجربه اي از دموكراسي ندارد، جايي براي افكار عمومي نمي گذارد و اين خاص ايران نيست. از سوي ديگر، هيچ نيروي سياسي متشكل ملي وجود نداشت كه از اميركبير و اقدامات او حمايت كند.

او مي خواست به تنهايي از هيچ، همه چيز بسازد، اما ملت با او همراه نبود، چرا كه او را درك نمي كرد. هيچ نيروي متشكل و منسجمي پشت سر او نبود، اما براي ساقط كردن او، همۀ نيروها بسيج شده و صف آرايي كرده بودند. *

اميركبير تنها يك تكيه گاه داشت؛ ناصرالدين شاه جوان. او با ارزيابي نادرست از نقش شاه در مسير جريانات و ميزان تأثير ارادۀ وي در اوضاع، دربارۀ ابعاد اقتدار وي دچار لغزش شد. كاستن از حقوق شاه به ميزان قابل توجه، كاري خردمندانه نبود. آيا اميركبير نمي توانست شاه خوشگذران و خودپرست را ناخرسند و عصبي نسازد و جريان بدبيني شاه را نسبت به وزير سخت گير منسجم نكند؟

اميركبير زودتر از هنگام و پيش از فراهم ساختن نيروي كافي، به عرصۀ نبرد با شاه و مادرش شتافت و از آنجا كه تناسب قوا به طور كيفي به زيان وي بود، بركنار شد و به قتل رسيد.
                                                                                 نه هر جاي مركب توان تاختن          كه جاها سپر بايد انداختن

به رغم خصوصيات اخلاقي ناصرالدين شاه از جمله عدم ثبات رأي كه در سراسر زندگي از خود نشان داد، اگر اميركبير وضعيت را دقيق تر ارزيابي مي كرد و در پياده كردن نقشه هاي خود هنر بيشتري به خرج مي داد، مي توانستبه مدت طولاني تري گسترة تأثير اصلاحات را دوام بخشد و آن را كمابيش به روندي برگشت ناپذير تبديل سازد.

با اين همه، اين احتمال را نمي توان رد كرد كه اگر اميركبير شروع به دادن امتیاز و در نهايت عقب نشيني در مقابل مخالفين كرده بود، آنان نه تنها آرام نمي گرفتند بلكه خواهان امتيازات بيشتري مي شدند كه عملاً اجراي اصلاحات را بي معنا و يا مختل مي كرد.

شايد همان طور كه به تفصيل گفتيم، اگر امتیازاتي مي داد و تلاش مي كرد برخي از مخالفين را راضي و آرام نگهدارد و شماري را به سوي خود جلب كند، شانس موفقيتش افزايش مي يافت و موجبات پيوستگي اصلاحات فراهم مي شد، اما آنچه در عمل روي داد اين بود كه اميركبير و بعدها «ميرزاحسين خان سپهسالار» به هيچ روي در برخورد با مخالفين خود از مواضع و سياست هاي خويش عقب ننشستد.

 --

مطالب مرتبط :

45. اگر اميركبير نرمش بيشتري نشان مي داد

46. اگر اميركبير به اهداف خود كاملاً دست مي يافت

47. اگر وزير مختار انگليس با احداث راه آهن مخالفت نمي كرد

اگرهای تاریخ ایران - فهرست مطالب

 امیرکبیر عثمانی ها، ابراهیم پاشا!

--
پي نوشت:
* ماهنامۀ اطلاعات سياسي-اقتصادي. سال هفتم، شماره 5و6، بهمن و اسفند1371.ص48. مقالة «قهرمان وام گرفتن از خارج»، دكتر ايرج وامقي.

مطالب مرتبط



اشتراک گذاری

بازدید: 2481 بار