برند نام ارمنی در ایران(1)

چاپ
( 229 رای )

  یپرم داویدیان گانتاکتسی معروف به یپرم خان ارمنی

یپرم خان ارمنی، از سرداران معروف انقلاب مشروطه ایران

برند نام ارمنی در ایـران (قسمت اول - سیاستمداران و دلاوران)

به قلم نیما جوانبخت


دیباچه

                             ز انبار پر از گندم، اگر یك مشت بنمایی        بدان‌ گه جمله گندم را، توان دانست ای دانا       (مولانا)

 

به خاطر ایرانی بودنم تاریخی هستم و به واسطه زندگی کردن در کهن شهر اصفهان، در تاریخ زندگی کرده ام و پدری دارم که در هر موقعیت و فرصتی برایم از تاریخ  می گوید! شاید به همین علت باشد که نوعدوستی بی پایان آرسن میناسیان را نسبت به معلولین و سالمندان و نیازمندان حس می کنم و انسانیتش را می ستایم؛ مارکو گریگوریان را می بینم که از خاک و استکان چای، هنر می آفریند؛ چکناوریان را در حال آفرینش نواهای فرحبخش و رهبری سمفونی های دلنشینش می بینم و ...

ایرانیان ارمنی روزگاری در انقلاب مشروطه و تحولات سیاسی، زمانی با نوآوری هایشان در معماری و شهرسازی و دهه هایی با پیشتازی شان در رشته های هنری نظیر عکاسی، سینما، تئاتر، نقاشی و ... به ایران خدمت کرده اند. شادروان اسماعیل رایین پژوهشگر و مورخ معروف به درستی هم میهنان ارمنی را ارزیابی کرده است: «به جرات می توان گفت که علاقه و اشتیاق برادران ارمنی ما به پیشرفت حِرَف، صنایع و هنر این سرزمین، بی نظیر است.» (1)

با توجه به انبوه ناموران ایرانی ارمنی، نگارش مقاله جدید بسیار دشوارتر از مقاله پیشین، «برند نام ارمنی در اصفهان» بود.  جا دادن بحر در سبو ممکن نیست، با این حال سبو به بحر میزنم، با این اعتقاد که مشت نمونه خروار است!  

24 آوریل 2014 / چهارم اردیبهشت 1393

نیما جوانبخت                   

 

برند نام ارمنی در ایـران

 

تخت جمشید    

 تخت جمشید

در زمان برپایی کاخ های شوش و تخت جمشید توسط داریوش اول از معماران و سنگ‌تراشان ارمنی نیز استفاده شده‌است. آنان به‌ همراه خانواده‌های خویش در منطقه فارس اقامت گزیدند و جامعه کوچکی از ارمنیان را در آن منطقه تشکیل دادند.

 آندرانيك هويان می نویسد: «تعداد كثيري از نام هاي ارمنيان مانند آرشام (نام نياي داريوش هخامنشي) سورن، گارن، آرشاك، نام هاي هخامنشي و اشكاني است كه ارمنيان با نهادن اين نام ها بر فرزندان خود در حفظ و نگهداري آنها پايمردي كرده اند و هم اكنون نيز از اين نام ها استفاده مي كنند.»(2)

 

پل جلفا یا سی و سه پل

پل جلفا یا سی و سه پل. تیشه سازندگی ارمنیان سنگتراش در دوره های پس از هخامنشیان هم بر بناهای دیگری از ایران خورده است؛ از جمله این آثار، پل مارنان و سی و سه پل اصفهان است.

 در سدۀ ششم پیش از میلاد مسیح، نخستین گروه های ارمنی در ایران به صورت هنگ های سپاهی در خدمت حکومت مرکزی هخامنشی استقرار یافتند. ارمنیان به عنوان ساکنان بومی در ایران در آتورپاتکان یا استان پارسکاهایک (3) زندگی می کردند.

نخستین مهاجرت بزرگ ارمنیان به مرکز ایران در زمان اردشیر ساسانی (سدۀ سوم میلادی)، سپس در زمان شاپور دوم (سدۀ چهارم میلادی) صورت گرفت و اکثر مهاجران در جنوب غربی ایران به ویژه خوزستان اسکان یافتند. مهاجرت ارمنیان به داخل ایران در زمان چیرگی ترکان سلجوقی و مغولان روند شدیدتری به خود گرفت. در سالهای 1605-1604م، شاه عباس اول صفوی مهاجرت بزرگ 300 هزار نفری (بنا به منابع دیگر 500هزار نفری) ارمنیان به ایران را باعث گردید. (4)

سیمرغ  

کوچ اجباری ارمنیان به مناطق مرکزی ایران در سدۀ هفدهم میلادی یادآور داستان منطق الطیر عطار نیشابوری است.

 آنان پس از تحمل مشقات و تلفات بسیار، به خصوص در گذر از رود ارس (و به زبان ارمنی آراکس)، به اصفهان رسیدند و  سیمرغ (5) را در وجود خود یافتند و  ضمن حفظ هویت خود، با همتی مثال زدنی در تمامی زمینه های فرهنگی، هنری، علمی، فنی و بازرگانی جایگاه رفیعی برای خود کسب کردند و جلفای نو را بنا نهادند.  

   

 شاه عباس کبیر

شاه عباس کبیر (1629-1571)

شاه عباس کبیر، با ايده کوچ دادن ارمنیان به اصفهان، آنان را از كشتار امپراتوری عثماني نجات داد(6) و هم مردم سختكوش و با لياقتي را به ایران آورد كه پس از چهار صد سال هنوز نیکنامی خود را پاس داشته اند. 

هارتون درهوهانیان(7)، مورخ ایرانی ارمنی (زاده جلفای اصفهان،1828-1871) پس از گذشت بیش از دو قرن از روزگار شاه عباس دربارۀ وی چنین می نویسد: «اگر در این جهان اشخاصی بودند که کارهای خود را با مهارت اداره می کردند، شاه عباس در میان ایشان از همه سر بود. او به صفات جهاندار، دلیر و مبتکر شهرت یافت ولی بیش از این القاب تیزهوش و نوآور بود.(8)... درست است که ارمنیان را به هنگام کوچ بسیار آزار داد، ولی این کار بر حسب ضرورت بود، نه از روی میل و رغبت. چون وقتی قوم ارمن به مرزهای ایران رسید، رحم و شفقت شاهانه بر سرش سایه گسترد. پس از رساندن ارمنیان به اصفهان برای جلفاییان جایی را برگزید که از لحاظ آب و هوا از خود شهر بهتر بود و روستاییان را در بلوکهای ایران که دارای زمینهای حاصلخیز و بارآور بود و آب و هوایی خوش داشتند، پراکند. به قوم ارمن آزادی مذهب و امتیاز خودمختاری اعطا کرد(9) ...[شاه عباس] تا 26 سال پس از بنای جلفا[ی اصفهان] زیست که به برکت الطاف بیکران شاهانه اش، ارمنیان ایران و به ویژه جلفاییان در صلح و آرامش و خوشبختی زیستند. هنوز ارمنیان او را با احترام یاد می کنند و او را برابر با قدیسان خود به شمار می آورند.» (10) 

 

پتروس ولی جانیان 

 پتروس ولی جانیان (عکس از کتاب سیصد تصویر)

  پتروس ولی جانیان، بازرگان مشهور ایرانی ارمنی در شهر مَدرَس هند سکونت داشت؛ ولی همیشه آرزو داشت به ایران بازگردد و از دنیا برود. در وصیت نامه اش به سال1750 تأکید ورزید: «دل من اشتیاق وطنم را دارد. اگر مجال بازگشت نیافتم، آنگاه که واپسین روز فرا رسید قلب مرا به وطنم بفرستید تا قبر من در آنجا باشد.» بازماندگانش بدان وصیت عمل کردند و پس از مرگش، قلب را از سینه درآوردند و در جلفای اصفهان دفن کردند. (11)

 

میرزا ملکم خان

 میرزا ملکم خان ناظم الدوله، زاده جلفای اصفهان (1908-1833)

میرزا ملکم خان، نظریه پرداز نوسازی سیاسی در دوره قاجاريه و سفیر ایران در انگلستان (1874 تا 1889) و ایتالیا (1899 تا 1909). از کارهای او باید از تاسیس روزنامه قانون نام برد که 52 شماره آن در لندن منتشر شد. (12)

ملکم جوان اگرچه در دوران اقامتش در پاریس از نزدیک شاهد انقلاب1848 فرانسه بود و گفته می شود تحت تأثیر آن قرار گرفت، اما در سال های بعد هدف های خود را از طریق انقلاب دنبال نکرد و همواره به اصلاح و تحول تدریجی و مسالمت آمیز اعتقاد داشت. (13)

 

یپرم داویدیان گانتاکتسی

 یپرم داویدیان گانتاکتسی معروف به یپرم خان ارمنی، زاده روستای "بارسوم" در نزدیکی شهر گنجه (1912-1868)، از سرداران معروف انقلاب مشروطه ایران. (14)

مهدی ملک زاده (15)در کتاب "تاریخ انقلاب مشروطیت ایران" توصیف بسیار خوبی از یپرم دارد: «مردی که بزرگ ترین چهرهٔ جنگ های قزوین، کرج، بادامک، تصرف تهران، جنگ علیه شاهسون های آذربایجان و جنگ علیه ارشدالدوله و سالارالدوله بود و اگر حمل به گزافه گویی نباشد شجاع ترین شجاعان و قهرمان رزمندگان مشروطیت بود.» (16)  

 

مجروحان مجاهدین ارمنی در زمان انقلاب مشروطه  سربازان ایرانی ارمنی در جنگ عراق و ایران 

تصویر سمت راست: مجروحان مجاهدين ارامنی از دسته یپرم خان در خارج تهران/ تصویر سمت چپ: سربازان ارمنی در جبهۀ جنگ ایران و عراق.

ایرانیان ارمنی در زمان انقلاب مشروطه و فتح تهران و نیز طی هشت سال جنگ عراق و ایران فعالانه مشارکت داشتند.  

 

 هوهانس خان ماسحیان   هوهانس خان ماسحیان

 تصویر سمت راست: ماسیحیان در دورۀ قاجار با لقب مساعدالسلطنه / تصویر سمت چپ: ماسیحیان در دورۀ پهلوی اول

هوهانس خان ماسحیان، زاده تهران (1931-1864) اولین سفیر ایران در ژاپن بوده است. ماسحیان با موفقیت از عهده مأموریت خود برآمد و به این سبب دو دولت ایران و ژاپن هر دو به وی نشان افتخار عطا کردند. در مراسم خاکسپاری او، هُوسپ تادئوسیان بدین نحو از او یاد کرد: «ماسحیان در مدت 45 سال خدمت خود خدمات شایان توجه ای به دولت و ملت ایران کرد و با این خدمات توانست به بالاترین درجات مملکتی در دولت ایران نایل گردد.»

ماسیحیان فعالیت های مطبوعاتی نیز داشت و در سال1894، اولین هفته نامه ارمنی زبان به نام "شاویق" را تأسیس کرد و تا سال1897، سردبیری آن را به عهده داشت. جدای از سیاست، هوهانس خان فعالیت چشمگیری در عرصهٔ ادبیات داشت و یکی از بهترین مترجمان آثار شکسپیر به زبان ارمنی شناخته شده است. (17)

 

*****

مطالب مرتبط با این موضوع:

برند نام ارمنی در اصفهان (قسمت اول- تاریخچه کوتاهی از ارمنیان اصفهان)

برند نام ارمنی در اصفهان (قسمت دوم - تنی چند از ناموران ارمنی اصفهان)

برند نام ارمنی در اصفهان(قسمت سوم- شطرنج)

برند نام ارمنی در ایـران (1) - سیاستمداران و دلاوران

برند نام ارمنی در ایـران (2) - هنرمندان 

برند نام ارمنی در ایـران (3) - دانشمندان، فعالان اجتماعی، ورزشکاران و ...

==
پانوشت و منابع:

 1. ایرانیان ارمنی. رایین، اسماعیل. تهران. 1356.

2. ارمنیان ایران. آندرانیك هویان .http://azargoshnasp.net/history/Armenian/armaniyaaniraan.htm

 3.Parskahake

 4. برگرفته از: باغداساریان، ادیک (ا.گرمانیک). نگاهی به تاریخ ارمنیان تهران(خلاصه کتاب جامع تاریخ ارمنیان تهران). تألیف 1368، بازنگری 1379. ص4. 

5. در داستان منطق ‏الطیر، سیمرغ، تجلى خودِ حق است که بر فراز قله کوه قاف منزل دارد. هزاران مرغ به رهبرى هدهد، که در حقیقت مرشد کامل است، براى رسیدن به حق و یافتن پادشاه شان سیمرغ، از مغرب‌زمین به سوى مشرق‌زمین پرواز کردند و پس از طى طریق و عبور از وادیهاى هفتگانه (طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فنا) که همان‏ هفت شهر عشق عطار نیشابورى است و بعد از تحمل مشقات بسیار، عاقبت فقط سى مرغ یا سى پرنده از آنها باقى ماند و همین سى مرغ به وصال سیمرغ رسیدند.

6. در حدود سیصد و پنجاه هزار تن از ارمنیان به زور شمشیر سربازان قزلباش خانه و مأوای خود را ترک کردند و به سوی مرکز فلات ایران به حرکت درآمدند. هنگامی که به رود ارس رسیدند، سربازان قزلباش در عبور دادن آنان از رود تعجیل داشتند. چون روی رود ارس نه پلی بود و نه گذرگاه بی خطری و نه قایقی، تعداد سیصدهزار تن از ارمنیان در رود غرق شدند. اکثر غرق شدگان افراد مسن و کودکان ارمنی بودند.( برگرفته از: سارکیسیان و 5 نفر از آکادمیسین های ارمنستان. تاریخ ارمنستان، جلد اول، ترجمۀ آ. گرمانیک. تهران 1360، ص258 و  نیز:  هوویان، آندرانیک. ارمنیان ایران. انتشارات هرمس. تهران. چاپ اول 1380.ص13 )

7. هاروتون درهوهانیان، تاریخ ارمنیان جلفا را در دو جلد نگاشت و پس از  وفات وی، در سال 1880و 1881 در جلفای اصفهان به چاپ رسید.
8. تاریخ جلفای اصفهان. درهوهانیان، هاروتون. ترجمه لئون میناسیان، محمدعلی موسوی فریدنی. اصفهان.نشر زنده رود. چاپ اول 1379. ص53.
9. تاریخ جلفای اصفهان. همان، ص54
10. تاریخ جلفای اصفهان. همان، ص58.
11. مظاهری، هوشنگ. سیصد تصویر. چاپ اول1390.
12. نگاهی به تاریخ ارمنیان تهران(خلاصه کتاب جامع تاریخ ارمنیان تهران). باغداساریان، ادیک. ص9.
13. میرزا ملکم خان. الگار، حامد. ترجمه جهانگیر عظیما. تهران، شرکت سهامی انتشار و مدرس، 1369، ص17.
14. وسايل شخصی و لباس های اين مبارز ارمنی در موزه جلفای اصفهان نگهداری می شود.
15. مهدی ملک‌زاده، پزشک و مورخ ایرانی(زاده اصفهان،1260-1334)، فرزند ملک‌المتکلمین و نویسنده کتاب تاریخ انقلاب مشروطیت ایران.
16. ملک زاده، مهدی. تاریخ مشروطیت ایران. تهران: بی نا، 1363، ج7، ص1521.
17. فصلنامه فرهنگی پیمان. شماره34، سال نهم، زمستان 1384."هُوهانس خان ماسحیان"به قلم ژیلبرت مشکنبریانس.

 

مطالب مرتبط



اشتراک گذاری

بازدید: 5764 بار