پنجشنبه 23 مرداد 1399

به سایت پدر و پسر خوش آمدید.

شطرنج مدرن، شيمي مدرن!

چاپ
( 147 رای )

 شطرنج مدرن، شيمي مدرن   شطرنج مدرن، شيمي مدرن 

 شطرنج مدرن، شيمي مدرن!

به قلم نیما جوانبخت

 شطرنج و علم(نجوم، ریاضی، شیمی و...) حوزه های مرتبط با یکدیگر هستند. دانش بشري در زمينه هاي گوناگون به كوشش انديشمندان سراسر تاريخ، به طور پيوسته و گام به گام پيش مي رود؛ اما در جريان پيشرفت، گاهي با جهش هايي ناگهاني روبرو مي شود كه نتيجۀ تلاش و خلاقيت معدودي از نوابغ به ياد ماندني تاريخ است.

وقتی بازی استادان قدیم(ماقبل اشتاینیتز) را مرور می کنیم، آنها را ضعیف تر از امروزی ها نمی یابیم؛ با این حال می بینیم ميخائيل شرشفسكي مربي نامدار روسیه، به شطرنج پيش از اشتاينيتز توجه چنداني نشان نمي دهد و در تدريس خود از شاگردانش مي خواهد برنامة مطالعه بازيهاي كلاسيك را از اشتاينيتز به بعد پيگيري كنند.(۱) علت این توجه خاص چیست؟ به چه علت شطرنج به قبل و بعد از اشتاینیتز تقسیم شده است؟
رشته شیمی هم بسان رشته شطرنج دارای چنین نقطه عطفی است و نکته جالب اینکه نحوه تلاش برای مدرن کردن شیمی و شطرنج شباهت زیادی با یکدیگر دارد! نکته مهم دیگر، همزمانی تاریخی در مدرن شدن یا نظام مند شدن شیمی و شطرنج است!

 

نخستین تلاش ها برای نظام مند کردن شطرنج و شیمی در سده هجدهم(دوره روشنگری)

 

                                                      آنتوان لوران لاوازیه  فرانسوا آندره فیلیدور

سمت راست: آنتوان لوران لاوازیه (۱۷۴۳-۱۷۹۴)

سمت چپ: فرانسوا آندره فیلیدور (۱۷۹۵-۱۷۲۶)

در نیمه دوم سده هجدهم میلادی پاریس مهد علم و شطرنج اروپا به شمار می رفت. لاوازيه فرانسوي در شیمی و فیلیدور فرانسوي در شطرنج نخستين كسانی بودند كه در راه نظام مند کردن این دو رشته کوشش کردند. لاوازیه عناصر را بر اساس خواص شيميايي به دو دسته كلي فلز و نافلز طبقه بندی كرد و فيليدور نخستين سنگ بناي بازي وضعيتي(پوزيسيوني) را پی گذاشت؛ با این همه باید حدود يك صد سال دیگر سپری می شد تا نوابغ دیگری پا به عرصه دنیا بگذارند تا ايده هاي لاوازیه و فيليدور را جامعيت بخشند.

 

                                   ويلهلم اشتاينيتز   دمیتری ایوانوویچ مندلیف    

سمت راست: ويلهلم اشتاينيتز (۱۸۳۶-۱۹۰۰) شطرنجباز اتریشی آمریکایی و نخستین قهرمان رسمی شطرنج جهان از سال ۱۸۸۶ تا سال ۱۸۹۴.

سمت چپ: دمیتری ایوانوویچ مندلیف (۱۸۳۴-۱۹۰۷) ، دانشمند روسی.

 

ظهور بنیانگذاران شطرنج مدرن و شیمی مدرن


از اوایل دهه ۱۸۷۰ یک دانشمند شیمی اهل روسیه به نام مندليف، بررسي هاي دقيقي در مورد ارتباط جرم اتمي عنصرها و خواص آنها به عمل آورد كه سرانجام منجر به كشف پديده اي شد كه امروزه «قانون تناوبي» ناميده مي شود.(۲)
آنچه مندليف ارائه كرد جدولي بود با اشكالات اندك، كه فراگير و ماندگار شد. با توجه به اين كه طبقه بندي در هر زمينه اي، مطالعه را آسان مي كند، پيشرفت دانش شيمي هم از زمان انتشار جدول طبقه بندي تناوبي عنصرها شتاب چشمگيري يافت.

از اوایل دهه ۱۸۷۰، اتفاق مشابهی برای شطرنج رخ داد! تا پیش از ظهور اشتاينيتز، شطرنجبازان ناچار بودند همچون شيميدانهای پيش از ظهور مندليف، از ابتكار و تجربه های عملي خويش بهره گيرند. اشتاينيتز روي تئوري هاي خود كار كرد و قوانینش را طبقه بندي كرد. وی نشان داد آنچه بر صفحه شطرنج حين بازي روی مي دهد، در نتيجة قواعد بنيادين مشخصي به نام «اصول وضعيتي»(پوزيسيوني)است.

نظر گری کاسپاروف در مورد اشتاینیتز جالب توجه است: «اشتاینیتز به نحوی تاثیرگذار، شطرنج را از اوایل دهه ۱۸۷۰ به تسلط خود در آورد. او پیرو پُرشوری برای روش علمی بود که به عقیده او، می توانست برای حل هر مسئله ای روی صفحه شطرنج کلیدی مهیا کند. او اولین کسی بود که یک وضعیت را به عناصر تشکیل دهنده اش تجزیه کرد تا مهمترین عوامل آن را از آن استخراج و اصول عمومی استراتژی را تبیین کند. این کشف بزرگی بود، نقطه عطفی در تاریخ شطرنج!»(۳)

بهره گيري از برتري هاي جزيي (كه در حقيقت به طرح هاي فراموش شدۀ فيليدور باز مي گشت)، توجه به منطق وضعيت، انتظار، تدارك و آنگاه حمله به وضعيت شكننده حريف، استفاده و از دست ندادن فرصت مناسب و مفاهيمي مانند اسكلت هاي پياده اي نيرومند، وضعيت هاي بسته، فيل هاي خوب و بد، خانه هاي ضعيف و قوي، و به شمار آوردن شاه به عنوان مهره اي تهاجمي، از كارهاي تئوريك اشتاينيتز محسوب می شود.(۴) اشتاينيتز تئوری‌ هایش را در کتابی بنام "آموزگار شطرنج مدرن" مطرح نمود. وی بنیانگذار شطرنج علمی و پوزیسیونی شناخته می‌ شود و تلاش زیادی در جهت پیشبرد تئوری های شطرنج نمود.

                                  تمبر یادبود اشتاينيتز   تمبر یادبود مندلیف

تصویر سمت راست: تمبر یادبود مندلیف در کشور شوروی سابق.
تصویر سمت چپ: تمبر یادبود اشتاينيتز با وضعیتی از بازی وی با اندرسن در مسابقات وین ۱۸۷۳.

 

پس از تجزيه، نوبت تركيب است!


طبقه بندي مندليف به قدري كارا و نظام مند بود كه شيميدانها را قادر ساخت حتي خواص تركيبات نظيرچگالي اكسيدها، فرمول اكسيد ها، كلريدها و ... را به درستي پيش بيني كنند.
براي ارزيابي يك وضعيت در شطرنج، همچون شیمی بايد دو مرحلة اساسي مورد توجه قرار گيرد:
۱. تجزيه و تحليل عناصر يك وضعيت
۲. به هم آميختن و تركيب اين عوامل(۵)
با جمع بندي و تركيب نتايج حاصل از تجزيه و تحليل، شطرنجباز وضعيت را كلاً ارزيابي كرده و تصميم نهايي خود را مي گيرد، با اين شيوه حتي مي توان وضعيت هاي بعدي را پيش بيني كرد. اشتاينيتز به اين نتيجه رسيد كه تركيب هاي درخشان در هر وضعيتي قابل بازي نيستند و رسيدن به چنين تركيب هايي نه تنها به نبوغ شطرنجباز، بلكه به شرايط و عوامل موجود در وضعيت نيز وابسته است. در موقعيت هايي ممكن است بهترين بازيكنان هم قادر به يافتن تركيب كارساز و موثر نباشند.(۶)

ميخائيل شرشفسكي در این باره چنین اظهار می دارد: «اشتاينيتز قوانين بازي وضعيتي را فرمول وار ارائه داد، ولي بر اين مسئله تأكيد مي كنم که دستاورد بزرگ اشتاينيتز اين بود كه نشان داد شطرنج بايد بر اساس «طرح» بازي شود و آن «طرح» به «ارزيابي» شطرنجباز از وضعيت بستگي دارد.»(۷)

 

آموزه هاي اصلاح شده


در حال حاضر با پژوهش هايي كه توسط استادان شطرنج صورت پذيرفته در هر يك از مفاهيم يا برداشت هاي وضعيتي اشتاينيتز دگرگوني هايي پديد آمده است و آموزه هايش كاملتر و اصلاح شده است. براي مثال اشتاينيتز برتري دو فيل را به عنوان عامل تضمين كننده برتري در نظر مي گرفت، در صورتي كه اين برتري نياز به عوامل مناسب ديگري هم دارد از جمله، وضع بهتر شاه، فضاي بيشتر، وجود ضعف هايي در پوزيسيون حريف. نكته ديگري كه نبايد از نظر دور داشت اين است كه در بسياري از حالات، دو اسب نيز از انرژي و قدرت فوق العاده اي برخوردار مي گردند كه مي توانند موجبات شكست فيل ها را فراهم آورند. (۸)

 جدول تناوبیِ  که توسط مندلیف برای دسته بندی عنصرها پیشنهاد شد

جدول تناوبیِ که توسط مندلیف برای دسته بندی عنصرها پیشنهاد شد.

 

جدول تناوبی جدید بسیار کامل تر از جدول اولیه مندلیف است

در دانش شيمي هم جدول مندليف به شکل اولیه باقی نماند و به مرور زمان آموزه های او نیز كامل تر شد، به طوری که جدول تناوبی جدید بسیار کامل تر از جدول اولیه مندلیف است. در زمان مندلیف فقط ۶۳ عنصر از نظر شیمیدانها شناخته شده بود. بدون قانون تناوبی نه پیش‌بینی خواص عناصر شیمیایی ناشناخته میسر بود و نه پی بردن به فقدان یا غیبت برخی از عناصر. (۹) قانون تناوبی راه جدیدی در این زمینه گشود.

 

نخستین رویارویی تاریخ قهرمانی شطرنج جهان

زوکرتورت - اشتاینیتز، نخستین رویارویی تاریخ قهرمانی شطرنج جهان- ۱۸۸۶.
در اولین مسابقه رسمی قهرمانی جهان، اشتاینیتز سرانجام زوکرتورت را با نتیجه ۱۲.۵-۷.۵ مغلوب کرد و رسماً قهرمان جهان شناخته شد. برای زنده کردن یاد اولین قهرمان جهان از سوی فیده، سال ۲۰۰۹، سال ویلهلم اشتاینیتز نامیده شد.

 

نیما جوانبخت

نگارنده: استاد فیده نیما جوانبخت

فروردین۱۳۹۲

 

--

مطالب مرتبط:

شطرنج مدرن، شيمي مدرن!

تفکرات نجومی در بازی شطرنج

 

------- پانوشت و منابع:
۱. دوورتسكي، مارك/ يوسوپوف، آرتور. آمادگي براي مسابقات شطرنج. كيشي گرمرودي، بهرام. انتشارات مؤيد. چاپ اول ۱۳۷۹. ص۱۱۲.
۲. . کتاب شیمی سال دوم دبیرستان.صص ۳۲-۳۴.
۳. ماهنامه شطرنج. سال هفدهم. شماره۱۹۶. تیر۱۳۸۶.ص۴۱.
۴. مجله دانشمند. ويژه نامه شطرنج. سال بيست و هشتم. تير۱۳۶۹. مومني، هادي. قهرمانان شطرنج در آغاز قرن بيستم. ص۱۴.
۵. كوتوف، الكساندر. همانند يك استاد بزرگ فكر كنيد. نوابي، عبدالحسين. انتشارات فرزين. چاپ اول۱۳۸۳. ص۱۱۹.
۶. . آمادگي براي مسابقات شطرنج. ص۱۱۲.
۷. همان. ص۱۱۲.
۸. همانند يك استاد بزرگ فكر كنيد. ص۱۱۹.
۹. چهار سال پس از انتشار جدول مندليف، يعني در سال ۱۸۷۵ يك دانشمند فرانسوي با بهره گيري از اين طبقه بندي، گاليم را كشف كرد. در سال ۱۸۷۹ يك دانشمند سوئدي، اسكانديم و در سال ۱۸۸۶ يك دانشمند آلماني، عنصر ژرمانيم را كشف كردند و دامنة پژوهش ها در شيمي به طور روز افزوني گسترش يافت.

مطالب مرتبط



اشتراک گذاری

بازدید: 7051 بار  

نظرات 

 
+23 #1 مهدی 21 فروردين 1392 ساعت 17:36
سلام
مقاله ی بسیار جالبی بود و یاد درس سالهای پیش افتادم :roll:
منتظر مقالات بعدیتان هستیم ;-)
۲۰!
نقل قول
 
 
+26 #2 فرشادی 21 فروردين 1392 ساعت 20:17
ایول اشتاینیتز!!
از این ببعد بازیهای اشتاینیتز رو هم برای خودم می چینم! :roll:
نقل قول
 
 
+11 #3 Shahabi 21 فروردين 1392 ساعت 21:29
مطلب آموزنده و جالبی است . متشکر
نقل قول
 
 
+16 #4 سحر 22 فروردين 1392 ساعت 00:17
به مشابهت و همزمانی جالبی دقت کرده اید.
از خواندنش لذت بردم. :-)
نقل قول
 
 
+27 #5 کمال محمدی 22 فروردين 1392 ساعت 00:30
دانشجوی سال دوم شیمی هستم و شطرنج را هم دوست دارم.این مقاله برایم بسیار جالب بود.نکات بسیار ظریفی داشت + یک نگاه نو
نقل قول
 
 
+21 #6 سعید 22 فروردين 1392 ساعت 07:27
خواندنی و جالب!
این مقاله را به زبانهای مختلف به سایتهای معتبر شطرنج دنیا ارسال کن.مطمئنم برای شطرنچبازان سایر کشورها هم این نکات خواندنی و جالب خواهد بود :-|
نقل قول
 
 
+21 #7 صرامی 22 فروردين 1392 ساعت 16:13
نقد جالبی است درباره شروع دوران جدید شطرنج و شیمی . ممنون
نقل قول
 
 
+17 #8 شراره 22 فروردين 1392 ساعت 16:58
بسیار عالی
نقل قول
 
 
+23 #9 faramarz 04 ارديبهشت 1392 ساعت 00:00
خیلی جالب بود نیما.مرسی.
نقل قول
 
 
+19 #10 الهام 04 ارديبهشت 1392 ساعت 02:01
سلام
خیلی نوشته قشنگ و پر مغزی بود.
و اینکه مطالب سایتتون خیلی عالیه !
موفق باشید.
نقل قول
 
 
+15 #11 مسعودباقریون محمدی 04 شهریور 1392 ساعت 05:40
سلام مقاله بسیارعالی بود.درود بر شما وپدر اهل قلمتان.موفق باشید
نقل قول
 
 
-7 #12 روزبیان 21 شهریور 1392 ساعت 09:45
شطرنج و علم ؟
البته که شطرنج در حوزه خودش به نوعی فعال , خلاق و پرکار تلقی میشه اما مقایسش با سایر علوم خلافه . بزرگرین تفاوتشون هم در ثمربخشی این به اصطلاح علم برای بشر هست. پرداختن به شطرنج جز برای سرگرمی اشتباه و اتلاف وقت محض است !
اگر امثال فیشر و کارلسن در علومی مثل قیزیک , نجوم , پزشکی و ... وقتشون صرف می کردند نه تنها به سیر پیشرفت و بهبود بشر کمک می کردند بلکه نامشون هم به نیکی و جاودانگی می درخشید.
امثال اینشتین و هاوکینگ می تونستن به شطرنج بپردازن اما راه درست تر رو انتخاب کردن
نقل قول
 
 
+4 #13 جعفري 11 ارديبهشت 1394 ساعت 12:37
با سلام و سپاس.مفاهیم و اصطلاحات دیگر هم با هم پیش رفته.......مثلا اشکال استاتیک درشطرنج و اشکال دینامیک درشطرنج.اخلاق استاتیک و اخلاق دینامیک.دین استاتیک و دین دینامیک.تحلیل استاتیک،تحلیل دینامیک و......
نقل قول
 
 
0 #14 خلیل حسینی 30 بهمن 1396 ساعت 14:37
برای اولین بار سایت و نقطه نظرات شما را دیدم. به خود بالیدم...!
نقل قول
 

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید